Odmowa wniesienia skargi kasacyjnej przez adwokata z urzędu w świetle orzecznictwa ETPCz w sprawach polskich ["Europejski Przegląd Sądowy" - numer 3 z 2010 r.]

Procedura kasacyjna przechodziła w Polsce, zwłaszcza w odniesieniu do kasacji cywilnej, w minionym 15-leciu bogatą ewolucję. Nie może więc dziwić, że spory i wątpliwości, jakie powstawały na tym tle, znalazły też drogę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (dalej jako ETPCz). Najpierw przed ETPCz pojawiło się pytanie, czy - z punktu widzenia strasburskich standardów rzetelnego procesu (art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, dalej jako EKPCz1) - dopuszczalne jest wprowadzenie procedury odmowy przyjęcia kasacji, pozwalającej na selekcję wniosków kasacyjnych. Odpowiedzi twierdzącej ETPCz udzielił już w początkach obecnej dekady2. W latach późniejszych przed ETPCz postawiono wiele dalszych kwestii dotyczących ukształtowania procedury kasacyjnej. ETPCz nie dał jeszcze wyraźnej odpowiedzi, czy dopuszczalna jest praktyka uproszczonego podejmowania i formułowania postanowień o odmowie przyjęcia kasacji do rozpoznania (skład jednoosobowy, posiedzenie niejawne bez udziału stron, bardzo zwięzłe uzasadnienie)3. Przypomnijmy, że praktyka ta napotykała zasadnicze zastrzeżenia w orzecznictwie polskiego Trybunału Konstytucyjnego (dalej jako TK)4.

articleImage: Odmowa wniesienia skargi kasacyjnej przez adwokata z urzędu w świetle orzecznictwa ETPCz w sprawach polskich [ fot. Thinkstock
  1. W pełniejszy sposób zarysowało się natomiast stanowisko ETPCz w odniesieniu do pozycji, w postępowaniu kasacyjnym osób niezamożnych, które dla wniesienia kasacji muszą korzystać z pomocy adwokata świadczącego pomoc prawną z urzędu.
    Przypomnijmy, że polska procedura kasacyjna, tak jak ukształtowało ją orzecznictwo Sądu Najwyższego (dalej jako SN), wymaga w sposób jednolity, aby kasacja została sporządzona i wniesiona przez adwokata lub radcę prawnego, ustala terminy dla wniesienia skargi kasacyjnej i ściśle interpretuje zasady biegu tych terminów, przyzwala adwokatowi z urzędu na odmowę wniesienia kasacji, która - w jego przekonaniu - jest niedopuszczalna lub pozbawiona wszelkich szans powodzenia. Skutki takiej odmowy zostały natomiast ujęte odmiennie w poszczególnych procedurach: w przypadku postępowania cywilnego skutkiem może być nawet całkowite pozbawienie jednostki realnej szansy dostępu do sądu kasacyjnego. Bieg terminu do wniesienia skargi kasacyjnej rozpoczyna się bowiem od doręczenia orzeczenia sądu drugiej instancji z uzasadnieniem stronie, która żądała doręczenia. Termin ten biegnie, niezależnie od tego, czy strona była zastępowana przez adwokata, radcę prawnego, czy też musi dopiero udzielić mu pełnomocnictwa lub wystąpić o jego ustanowienie przez sąd. Zgłoszony w czasie biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej wniosek strony o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu nie przerywa ani też nie powoduje przedłużenia tego terminu5. W postępowaniu karnym orzecznictwo SN wypracowało bardziej jednoznaczne standardy - jednostka nie jest zasadniczo narażona na pozbawienie prawa do sądu z powodu braku czasu na wniesienie kasacji, gdyż odmowa adwokata sporządzenia i wniesienia kasacji powoduje, że termin na jej wniesienie biegnie od początku od daty poinformowania jednostki o odmowie sporządzenia i wniesienia kasacji - nie oznacza to jednak, że nie musi ona spełniać określonych wymagań jakościowych6.
    Efektem tych unormowań i praktyki ich stosowania są liczne sytuacje, gdy odmowa wniesienia kasacji przez adwokata z urzędu prowadzi - ze względu na sytuację majątkową zainteresowanego lub ze względu na upływ terminów - do utraty możliwości wykorzystania tego środka procesowego. Przed ETPCz powstało na tym tle wiele pytań, a w szczególności:
    • czy wymóg sporządzenia i wniesienia kasacji, czyli nadzwyczajnego środka zaskarżania, służącego inicjowaniu postępowania kontrolnego przed SN w odniesieniu do orzeczeń prawomocnych, przez zawodowego pełnomocnika stanowi pozbawienie jednostki dostępu do sądu, czy też ukształtowanie przepisów dotyczących postępowania w ramach trzeciej instancji pozostaje w gestii swobody ustawodawcy;
    • czy adwokat może odmówić sporządzenia kasacji, gdy nie widzi szans jej powodzenia, zwłaszcza czy może to zrobić w sytuacji gdy pomoc prawna świadczona jest z urzędu, a więc jednostka z uwagi na swoją sytuację materialną nie miała wpływu na wybór pełnomocnika, a ponosi skutki jego działań;
    • czy taka odmowa sporządzenia i wniesienia kasacji przez adwokata i jej ujęcie w przepisach prawa muszą spełniać jakieś "wymagania jakościowe", czy też dopuszczalna jest mieszcząca się w ramach zasad etyki zawodu adwokata dowolność działania;
    • czy odmowa taka może w praktyce zamykać szansę wniesienia kasacji, czy też muszą jeszcze zostać zainteresowanemu stworzone dalsze możliwości działania?

    Pierwszych odpowiedzi udzielono w dwóch wyrokach z 22.03.2007 r.: Siałkowska v. Polsce7 oraz Staroszczyk v. Polsce8, odnoszących się do kasacji cywilnej. Stanowisko to zostało potwierdzone w wyroku z 28.07.2009 r. Smyk v. Polsce9. Z kolei w dwóch wyrokach z 19.05.2009 r.: Kulikowski v. Polsce oraz Antonicelli v. Polsce, odniesiono się do rozwiązań przyjętych w procedurze kasacji karnej10. Pozwala to mówić o uformowaniu się pewnej linii orzeczniczej, zasługującej na zbiorcze przedstawienie.

     

  2. Punktem wyjścia dla ustaleń ETPCz była gwarancja prawa do sądu zapisana w art. 6 ust. 1 EKPCz. ETPCz podkreśla, że prawo do sądu jest jedną z najważniejszych gwarancji praw człowieka, praworządności, jest jednym z fundamentów państwa prawnego. Jednym z podstawowych elementów, wyznaczających treść prawa do sądu na tle EKPCz (tak samo zresztą, jak na tle art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP), jest zasada dwuinstancyjności postępowania (art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP)11. W każdym razie gdy chodzi o postępowanie karne, minimum, jakie musi być zagwarantowane, aby nie doszło do naruszenia przepisów EKPCz, mieści się w zapewnieniu dostępu do dwóch instancji sądowych. Nie wyklucza to możliwości ustanowienia także trzeciej instancji, ale - na tle standardów EKPCz - nie jest to już obowiązkiem ustawodawcy krajowego. Ustanowienie trzeciej instancji należy więc postrzegać jako nie tyle dopełnienie obowiązku ustawodawcy, co podwyższenie standardu minimalnego nakazanego przez Konwencję12. Oznacza to, że strona nie ma roszczenia do państwa o takie ukształtowanie przepisów, które zapewniałoby jej rozpoznanie każdej sprawy przez trzy instancje sądowe.
    Ustanowienie procedury kasacyjnej lub rezygnacja z niej pozostają całkowicie w sferze marginesu oceny ustawodawcy krajowego. Dotyczy to też zakresu spraw, w których kasacja zostaje przewidziana. Na tym jednak kończy się margines oceny pozostawiony ustawodawcy, bo w sprawach (materiach), w których zdecyduje się on na wprowadzenie procedury kasacyjnej, musi ukształtować ją w sposób zgodny z wymaganiami Konstytucji RP i EKPCz. Decyzja o ustanowieniu procedury kasacyjnej, co wielokrotnie podkreślał w swoim orzecznictwie ETPCz, niejako wchłania ją do zakresu ochrony EKPCz. Ustawodawca ma więc swobodę w zakresie decyzji o ustanowieniu modelu postępowania kasacyjnego, ale jeżeli już go wprowadzi, to musi on odpowiadać standardom rzetelnego procesu13. W omawianych tu sprawach to generalne ustalenie prowadzi do pytania, czy szczególna ranga prawa do sądu pozwala ustawodawcy krajowemu wprowadzić wymóg sporządzenia kasacji przez adwokata, czy też realizując go w praktyce na tyle istotnie ogranicza dostęp do sądu osobom, których sytuacja materialna nie pozwala na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, że prowadzi do naruszenia EKPCz.
    ETPCz odnosi się do tej kwestii jednolicie, przypominając, że rolą EKPCz jest rzeczywiste i skuteczne gwarantowanie praw jednostki, co dotyczy zwłaszcza prawa dostępu do sądu z uwagi na jego doniosłą rolę w społeczeństwie demokratycznym14. Zarazem jednak podkreśla się, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może podlegać rozsądnym ograniczeniom. Stosowane ograniczenia nie mogą, w szczególności, zawężać dostępu do sądu w taki sposób, żeby w istocie prowadzić do naruszenia istoty tego prawa. Niemniej jednak sposób pojmowania prawa do sądu (a zwłaszcza - zakresu jego dopuszczalnych ograniczeń) w odniesieniu do postępowania przed SN jako trzecią instancją, jest determinowany szczególnym charakterem i cechami tego postępowania. Konieczne jest wzięcie pod uwagę całości postępowań prowadzonych w krajowym porządku prawnym oraz roli sądu kasacyjnego w tym systemie postępowań. Dotyczy to m.in. wyznaczania zakresu spraw, w których kasacja jest dopuszczalna, wyznaczania enumeratywnie ujmowanego zakresu podstaw skargi kasacyjnej oraz ustanawiania bardziej sformalizowanych wymogów proceduralnych, które musi spełniać skarga kasacyjna. ETPCz zdaje sobie sprawę, że dostęp do najwyższej instancji sądowej nie może mieć charakteru nieograniczonego, bo kolidowałby to z możliwościami orzeczniczymi tego organu i przekreślało inny istotny nakaz EKPCz, aby sprawy sądowe były rozpatrywane w rozsądnym terminie. Z tych wszystkich względów państwom członkowskim UE pozostawia się pewien margines oceny w uformowaniu zakresu i zasad procedury kasacyjnej, chociaż ETPCz zawsze zastrzega, że ostateczna ocena zachowania standardów EKPCz należy do niego.
    Prowadzi to ETPCz do stwierdzenia, że ustanowienie wymogu, aby jednostkę reprezentował przed sądem kasacyjnym adwokat samo w sobie nie stanowi naruszenia art. 6 EKPCz15. Jest to bowiem uzasadnione szczególnym stopniem prawniczego skomplikowania tej procedury. Niemniej jednak w realizacji obowiązku zapewnienia bezpłatnej pomocy prawnej państwo musi wykazać staranność, tak aby zapewnić osobom o gorszej sytuacji materialnej rzeczywiste i skuteczne korzystanie z prawa do sądu. Należy tu przypomnieć, że - w każdym razie w odniesieniu do spraw cywilnych - art. 6 ust. 1 EKPCz nie ustanawia generalnego uprawnienia osób niezamożnych do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Jeżeli jednak ustanawia się system proceduralny, w którym jednostka nie może działać bez adwokata, to konieczne jest ustanowienie dodatkowych, realnych gwarancji, aby osoby ubogie zachowały możliwość dostępu do takich procedur.

     

  3. Zapewnienie dostępu do pomocy adwokata z urzędu nie może być jednak, zdaniem ETPCz, rozumiane jako nałożenie na niego bezwzględnego obowiązku wniesienia kasacji we wszystkich sytuacjach, gdy życzy sobie tego jego klient. ETPCz akceptuje rozwiązanie, zgodnie z którym w systemie opartym na wymogu sporządzenia i wniesienia kasacji przez profesjonalnego obrońcę w następnym etapie jednostka może się spotkać z dwojaką decyzją: o kontynuacji postępowania bądź też z odmową wniesienia kasacji16.
    Analizując zakres odpowiedzialności państwa za działania adwokata wyznaczonego w ramach bezpłatnej pomocy prawnej ETPCz, jak wynika z uzasadnień podjętych rozstrzygnięć, kierował się gwarancjami niezależności zawodów prawniczych. Wprawdzie przy pomocy prawnej świadczonej z urzędu można mówić o odpowiedzialności państwa za działania reprezentującego jednostkę profesjonalnego obrońcy, ale trzeba podkreślić, że owa odpowiedzialność ma jedynie ograniczony charakter. Państwo nie może zobowiązać adwokata do wszczęcia określonego postępowania lub wniesienia określonego środka prawnego wbrew opinii reprezentującego stronę pełnomocnika, o braku szans powodzenia dalszych kroków, godziłoby to bowiem w zasadę niezależności zawodów prawniczych. Przeczyłoby też celowi ograniczenia składania skarg kasacyjnych, oczywiście nieuzasadnionych i pozbawionych szans powodzenia, jaki miał być osiągnięty przez wprowadzenie przymusu adwokacko-radcowskiego. Zadaniem państwa jest zapewnienie równowagi między dostępem do wymiaru sprawiedliwości i niezależnością samorządu adwokackiego. Samo przyznanie reprezentanta procesowego nie gwarantuje skuteczności tej pomocy. Jeśli tylko obrońcy nie można zarzucić braku dołożenia należytej staranności przy ocenie zasadności wniesienia kasacji, to należy uznać, że państwo wywiązało się z obowiązku zapewnienia prawa do sądu w postępowaniu kasacyjnym.
    Tym samym ETPCz zaakceptował w sposób wyraźny rozwiązania istniejące w Polsce i podzielił stanowisko wyrażone w orzecznictwie SN, zgodnie z którym odmowa sporządzenia i wniesienia kasacji przez adwokata świadczącego pomoc prawną z urzędu jest - co do zasady - dopuszczalna.

     

  4. ETPCz także w sposób wyraźny stwierdził, że odmowa sporządzenia i wniesienia kasacji przez adwokata z urzędu wyczerpuje obowiązek państwa do zapewnienia zainteresowanemu bezpłatnej pomocy prawnej (nie dotoczy to naturalnie sytuacji, gdy adwokatowi można zarzucić brak dołożenia należytej staranności w ocenie zasadności wniesienia kasacji - wówczas odpowiedzialność może być realizowana w drodze postępowania dyscyplinarnego). Nie można, w szczególności, mówić o istnieniu - w takim przypadku - prawa do ustanowienia kolejnego adwokata z urzędu. W przypadku procedury cywilnej trzeba też podkreślić, że procedury trzecioinstancyjne nie mogą być ukształtowane w taki sposób, aby powodowały niejasność sytuacji prawnej jednostki, która "wygrała" postępowanie w drugiej instancji, i pozwalały na odwlekanie wykonania korzystnego dla niej wyroku. Trzeba bowiem pamiętać, że w ramach art. 6 ust. 1 EKPCz mieści się również obowiązek szybkiego przeprowadzenia postępowania sądowego.
    ETPCz podzielił w tej kwestii stanowisko zajmowane przez polski SN17.

     

  5. Zarazem jednak ETPCz podkreśla w sposób wyraźny, że przyzwolenie na odmowę wniesienia kasacji przez adwokata z urzędu (co przecież w praktyce przyznaje temu adwokatowi, a nie - sądowi, władzę decydowania o dopuszczalności i zasadności kasacji) nie może prowadzić do całkowitej dowolności i pozbawiać jednostki wszelkich szans dalszego działania.
    Odmowa sporządzenia i wniesienia kasacji przez adwokata z urzędu musi "spełniać pewne wymagania jakościowe"
    18. Dotyczy to, po pierwsze, samego sposobu sformułowania tej odmowy, tak aby zainteresowany nie został pozostawiony w stanie niepewności co do powodów i podstaw prawnych tej odmowy. Odmowa powinna mieć formę pisemną i być poparta uzasadnieniem, tak aby możliwa była jej późniejsza ocena pod względem arbitralności19. Jest to istotne, bo z jednej strony zainteresowany powinien uzyskać informację o realnych szansach wniesienia kasacji, z drugiej zaś - pozostaje pisemny ślad mogący dawać podstawę do - dyscyplinarnej bądź deliktowej - odpowiedzialności adwokata, który całkowicie bezpodstawnie odmówił wniesienia kasacji. Ponadto, informacja o odmowie sporządzenia i wniesienia kasacji musi dotrzeć do strony na tyle szybko, żeby nie upłynął termin do wniesienia kasacji.

     

  6. W punkcie tym pojawia się najwięcej problemów i stanowisko ETPCz cechuje tu najwyraźniejsza rezerwa w akceptacji rozwiązań polskich. Podkreśla się przede wszystkim, że w razie odmowy sporządzenia i wniesienia kasacji przez adwokata z urzędu zainteresowany musi mieć zapewnioną szansę podjęcia dalszych kroków proceduralnych. Wprawdzie nie ma już prawa do przyznania następnego adwokata z urzędu, ale może wnosić o jego ustanowienie (ponosząc w tym przypadku ryzyko utraty terminu) bądź też skorzystać z pomocy adwokata z wyboru. Dla uznania szansy za realną i wystarczającą w ramach standardów EKPCz konieczne jest jednak odpowiednie uformowanie zasad biegu terminów i sposobu ich obliczania.
    Wspomniano już, że w tym właśnie zakresie zaznaczają się największe różnice pomiędzy procedurą karną a cywilną. W procedurze karnej sytuacja jest klarowniejsza, a tym samym łatwiej było uzyskać ich akceptację z punktu widzenia standardów EKPCz. Jak wiadomo, zgodnie z orzecznictwem SN, odmowa adwokata sporządzenia i wniesienia kasacji przerywa bieg terminu dla wniesienia kasacji. Termin ten zaczyna biec od początku w momencie doręczenia tej odmowy zainteresowanemu. Takie gwarancje uznano - co do zasady - za wystarczające z punktu widzenia ETPCz, bo sytuują one zainteresowanego (skazanego) na takiej samej pozycji, na jakiej znajdował się przed uruchomieniem procedury reprezentacji z urzędu.
    Zarazem jednak ETPCz podkreśla, że konieczne jest należyte poinformowanie zainteresowanego o jego sytuacji prawnej i dalszych możliwościach działania. W wielu sprawach zawisłych przed ETPCz okazało się, że - nawet po wydaniu przez SN postanowienia z 2002 r. - informacja przekazywana przez sąd zainteresowanemu ograniczała się do wskazania, że nie przysługuje mu prawo do uzyskania kolejnego adwokata z urzędu20. Pomijano natomiast informację o tym, że termin dla wniesienia kasacji biegnie od początku i że należy rozważyć możliwość uzyskania pomocy adwokata z wyboru. Brak takiej informacji był powodem uznania naruszenia EKPCz w sprawach Kulikowski oraz Antonicelli. Ze sformułowania uzasadnienia tych wyroków można natomiast przyjąć, że we wszystkich sprawach, gdy udzielona została pełna i prawidłowa informacja, uczyniono tym zadość wymaganiom art. 6 ust. 1 EKPCz. Ponowne uruchomienie biegu terminu na wniesienie kasacji spełnia wymagania prawa do sądu, bo - co należy raz jeszcze podkreślić - choć wobec osób ubogich prawo to wymaga zapewnienia pomocy adwokata z urzędu, ma to charakter jednorazowy i nie obejmuje prawa do wyznaczania kolejnych adwokatów, gdy pierwszy odmówił wniesienia kasacji.

     

  7. Znacznie więcej wątpliwości pozostaje natomiast w odniesieniu do procedury cywilnej. Trzeba przypomnieć, że zasady biegu terminu dla wniesienia kasacji są tu odmienne: termin ten biegnie w sposób ciągły i odmowa wniesienia kasacji ani nie przerywa jego biegu, ani nie uruchamia tego biegu od początku.
    Odpowiednio, orzecznictwo ETPCz rozróżniło poszczególne sytuacje procesowe. Niestety najbardziej typową - z perspektywy spraw trafiających do ETPCz - jest sytua-cja, gdy zainteresowany zostaje powiadomiony o odmowie wniesienia kasacji już po upływie terminu dla jej wniesienia bądź w ostatnich dniach tego terminu21. ETPCz przyjmuje, że pozbawia to zainteresowanego realnej szansy zwrócenia się do innego adwokata z wyboru, bo jest na to za późno, a - do czego jeszcze powrócę - szansa na przywrócenie terminu nie ma w takiej sytuacji charakteru sprecyzowanego. Tym samym dochodzi do naruszenia art. 6 ust. 1 EKPCz.
    Może się też zdarzyć, że odmowa wniesienia kasacji zostanie dokonana na tyle wcześnie, że termin dla wniesienia nie tylko jeszcze nie upłynął, ale nieskonsumowana pozostała jego znacząca część. W takim przypadku uznaje się, że stronie pozostała jeszcze realna możliwość skorzystania z pomocy adwokata z wyboru. Pozostaje pytanie, w jakich granicach czasowych musi zostać stronie przekazane pismo o odmowie wniesienia kasacji, aby ETPCz uznał, że zaistniała taka realna możliwość. W sprawie Smyk za wystarczające uznano pozostawienie 24 dni, zbyt jeszcze jednak wcześnie na formułowanie kryteriów o bardziej zdecydowanym charakterze. W każdym razie można powiedzieć, że strasburska metoda oceniania, czy - w konkretnych sprawach - doszło do naruszenia EKPCz koncentruje się na porównaniu czasu, jaki jeszcze pozostał dla bezpiecznego wniesienia kasacji i szansy, że w tym czasie może to zostać zrobione przez innego adwokata. Jeżeli informacja od adwokata dotrze do jednostki na tyle wcześnie, aby pozostała realna szansa na ustanowienie nowego pełnomocnika i wniesienie kasacji w ramach upływającego terminu, to zasadniczo nie ma naruszenia EKPCz, bo była szansa na dalszy ruch skarżącego.
    To dosyć wyrozumiałe dla polskiej praktyki stanowisko ETPCz nie może przesłaniać faktu, że obecna regulacja kasacji cywilnej (omawianych tu jej aspektów), z punktu widzenia ochrony praw jednostki, pozostawia zastrzeżenia, chociażby ze względu na czasochłonność procedury wyznaczania adwokata z urzędu. Nawet w sytuacji gdy jednostka bezzwłocznie występuje z wnioskiem o ustanowienie obrońcy z urzędu i wniosek ten zostaje bez zwłoki uwzględniony, termin, jaki pozostaje na sporządzenie kasacji, jest krótszy (bądź też już upłynął), niż w przypadku gdy jednostka ma możliwość skorzystania z pomocy obrońcy z wyboru. W praktyce szczególnie istotne znaczenie należy przypisać wspominanej uchwale SN z 17.02.2009 r. (III CZP 117/08), w której SN uznał, że określony w art. 169 par. 3 kodeksu postępowania cywilnego22 tygodniowy termin do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu jest przywracalnym terminem procesowym, jeśli adwokat złoży taki wniosek w ciągu 7 dni wraz z kasacją. Wskazana uchwała SN w dużej mierze precyzuje zasady postępowania w sprawach cywilnych i pozwala mieć nadzieję, że jej praktyczne zastosowanie w systemie krajowym uchroni nas przed innymi tego typu sprawami przegranymi w ETPCz.
    Nadal jednak można mieć wątpliwości, czy system prawny, pozbawiony jasnych rozwiązań i pozostawiający dużo dyskrecjonalnej władzy sądom, zostanie w przyszłości zaakceptowany i uznany przez ETPCz za zgodny z przepisami EKPCz. Wprawdzie w Sejmie RP toczą się obecnie prace nad rządowym projektem kodeksu postępowania cywilnego23, ale przewiduje on przede wszystkim uregulowanie trybu i konsekwencji odmowy sporządzenia skargi kasacyjnej przez ustanowionego adwokata lub radcę prawnego, jak też uregulowanie kwestii wpływu wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego na bieg terminu do złożenia środka zaskarżenia w sytuacji, w której w postępowaniu wywołanym wniesieniem środka zaskarżenia obowiązuje obligatoryjne zastępstwo przez adwokata lub radcę prawnego. Z proponowanej w projekcie treści art. 118 par. 5 k.p.c. wynika zaś, że adwokat lub radca prawny ustanowiony w związku z postępowaniem kasacyjnym może odmówić sporządzenia i wniesienia kasacji, jeśli nie stwierdza podstaw jej wniesienia, ale jest on zobligowany do niezwłocznego zawiadomienia na piśmie sądu o takiej sytuacji, jednak nie później niż w terminie 2 tygodni od zawiadomienia o wyznaczeniu, tak aby stronie pozostał jeszcze czas na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Ponadto, projektowany przepis nakłada na adwokata/radcę prawnego obowiązek sporządzenia pisemnej opinii o braku podstaw do wniesienia skargi. Projekt nie uwzględnia natomiast - co jest jego niewątpliwym brakiem - potrzeby ustalenia jasnych zasad biegu terminu, w przypadku gdy strona składa kolejny wniosek o ustanowienie adwokata, i kwestii biegu terminu w tym przypadku.

     

  8. Wszystko to prowadzi to konkluzji, że polskie ujęcie zasad pomocy prawnej przy wnoszeniu kasacji w sprawach cywilnych może łatwo prowadzić do naruszeń EKPCz, tak jak rozumie ją orzecznictwo ETPCz. Jeśli bowiem, nawet w braku jasnej regulacji kodeksowej, Izba Karna SN potrafiła już wiele lat temu wypełnić te luki własnym orzecznictwem, to orzecznictwo cywilne nie jest skłonne do przyjęcia takiej drogi działania, a propozycje zmian ustawodawczych też mają niepełny charakter. ETPCz przyznał wprawdzie w praktyce sądów cywilnych niemały kredyt zaufania, ale - jeśli nie zostaną podjęte bardziej stanowcze zmiany - kredyt ten może ulec szybkiemu wyczerpaniu.
    Trzeba zwrócić uwagę na to, że orzecznictwo strasburskie w omawianych tu sprawach, choć ukształtowane już w "pewną linię" orzeczniczą, nie ma jeszcze charakteru ostatecznego. Niemal wszystkie omawiane w niniejszym artykule wyroki zostały podjęte podzielonymi głosami. Jak wynika ze zgłaszanych zdań odrębnych, część sędziów reprezentuje bardziej rygorystyczne stanowisko, uznając, że pozostawienie adwokatowi władzy faktycznego decydowania o dostępie do procedury kasacyjnej narusza - per se - gwarancje prawa do sądu. Naruszenie to staje się zaś jeszcze wyraźniejsze, gdy dotyczy osoby ubogiej, zdanej na pomoc adwokata z urzędu i niemającej realnego dostępu do adwokata z wyboru24. Większość, która popiera dotychczasowe ustalenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie ma więc charakteru wyraźnego.

Przypisy:

  1. Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175, poz. 176 i poz. 177; Dz. U. z 1998 r. Nr 147, poz. 962 oraz Dz. U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364.
  2. Zob. postanowienia: z 16.10.2001 r. w sprawie Zmaliński v. Polsce (kasacja cywilna), skarga nr 52039/99 oraz z 7.05.2002 r. w sprawie Walczak v. Polsce (kasacja karna), skarga nr 77395/01. W urzędowym przekładzie EKPCz występuje wprawdzie tłumaczenie pojęcia "decision" jako decyzja, ale wydaje się ono mylące. W niniejszym artykule pojęcie "decision" jest tłumaczone jako postanowienie, co koresponduje z polskim językiem prawniczym, w którym terminu "decyzja" nie używa się w odniesieniu do orzeczeń sądowych. Takim tłumaczeniem posługuje się w swoich publikacjach zob. np. L. Garlicki, Pojęcie i cechy "sądu" w świetle Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, w: Trzecia władza. Sądy i trybunały w Polsce. Materiały Jubileuszowego Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego, Gdynia, 24-26.04.2008 r. Referaty i dyskusja, A. Szmyt (red.), Gdańsk 2008, s. 140.
  3. Zob. np. niedawno wydane wyroki: z 7.07.2009 r. w sprawie Plechanow v. Polsce, skarga nr 22279/04, par. 113 oraz z 3.11.2009 r. w sprawie Sierpiński v. Polsce, skarga nr 38016/07, par. 82. Wszystkie powołane w niniejszym artykule orzeczenia ETPCz są dostępne na stronie: www.echr.coe.int.
  4. Zob. wyrok TK z 1.07.2008 r. (SK 40/07), OTK ZU 2008/6A, poz. 101, s. 1023 oraz z 30.05.2007 r. (SK 68/06), OTK ZU 2007/6A, poz. 53, s. 815-816.
  5. Zob. uchwałę SN z 17.02.2009 r. (III CZP 117/08), OSNC 2009/7-8, poz. 91.
  6. Zob. postanowienie SN z 26.02.2002 r. (III KZ 87/01, LEX nr 51806.
  7. W sprawie Siałkowskiej adwokat odmówił przygotowania kasacji, przekazując pismo zainteresowanej na 3 dni przed upływem terminu na jej wniesienie. ETPCz uznał, że z uwagi na zbyt krótki termin, jaki pozostał na wniesienie kasacji, państwo nie zapewniło efektywnego dostępu do sądu, stwierdzając tym samym naruszenie przepisów EKPCz. Zob. wyrok z 22.03.2007 r. w sprawie Siałkowska v. Polsce, skarga nr 8932/05.
  8. W orzeczeniu Staroszczyk v. Polsce ETPCz uznał wprawdzie, że pozostały termin na wniesienie kasacji był wystarczający, ale odmowa adwokata sporządzenia kasacji nie może być sformułowana w sposób pozostawiający stronę w niepewności co do jej podstaw prawnych, w takim przypadku prowadzi do naruszenia EKPCz z powodu niespełnienia wymogów jakościowych. Zob. wyrok z 22.03.2007 r. w sprawie Staroszczyk v. Polsce, skarga nr 59519/00.
  9. W sprawie Smyk v. Polsce adwokat poinformował o braku podstaw, w jego opinii, do sporządzenia i wniesienia kasacji na 24 dni przed końcem upływu terminu na wniesienie kasacji, co ETPCz uznał za wystarczającą gwarancję zapewnienia prawa do sądu, jako że skarżącemu została pozostawiona możliwość podjęcia dalszych kroków. Zob. wyrok z 28.07.2009 r. w sprawie Smyk v. Polsce, skarga nr 8958/04.
  10. W sprawie Kulikowski v. Polsce ETPCz wskazał, że pomimo odmowy obrońcy z urzędu do sporządzenia kasacji termin na jej wniesienie biegnie od nowa, w związku z tym skarżący nie został pozbawiony możliwości jej wniesienia, sędziowie uznali jednak, iż polska procedura karna zawiera pewne niedostatki, gdyż skarżący nie został poinformowany przez sąd, że termin do wniesienia kasacji zaczął biec od nowa, co stanowi naruszenie art. 6 EKPCz. Podobnie w sprawie Antonicelli v. Polsce (zob. wyroki: z 19.05.2009 r. w sprawie Kulikowski v. Polsce, skarga nr 18353/03 oraz z 19.05.2009 r. w sprawie Antonicelli v. Polsce, skarga nr 2815/05).
  11. Przy czym strasburskie standardy dwuinstancyjności dotyczą w sposób wyraźny spraw karnych. W przedmiocie prawa do sądu w Konstytucji RP z 1997 r. zob. bogate orzecznictwo TK, np. wyrok z 12.05.2003 r. (SK 38/02), OTK ZU z 2003/5A, poz. 38, s. 498 oraz powołaną tam literaturę.
  12. Analogiczny jest pogląd TK, zob. zwłaszcza wyrok z 1.07.2008 r. (SK 40/07), OTK ZU 2008/6A, poz. 101, s. 1027 oraz powołane tam orzecznictwo, por. też orzeczenie TK z 30.05.2007 r. (SK 68/06), OTK ZU 2007/6A, poz. 53, s. 816.
  13. Zob. orzeczenie z 28.07.2009 r. w sprawie Smyk v. Polsce, skarga nr 8958/04, par. 59 oraz powołane tam orzeczenia, zwłaszcza w sprawie Staroszczyk v. Polsce i Siałkowska v. Polsce.
  14. Zob. powołane orzeczenie w sprawie Siałkowska v. Polsce, par. 107.
  15. Celem niniejszego artykułu jest omówienie najnowszych orzeczeń w zakresie przedstawionej problematyki, które to dotyczą wyłącznie spraw polskich. Dla kontekstu polskiego - decydujące są orzeczenia polskie, jako że wyznaczają one zastosowanie standardu ogólnego do specyfiki polskich rozwiązań prawnych, zob. wyrok Smyk v. Polsce, par. 54 i powołane tam orzeczenia.
  16. Zob. Siałkowska v. Polsce, par. 114; Staroszczyk v. Polsce, par. 135 oraz Smyk v. Polsce, par. 60.
  17. Zob. postanowienie SN z 1.12.1999 r. (III KZ 139/99), "Palestra" 2000/2-3, poz. 175, w którym SN wskazał, że "z prawa strony do żądania, z uwagi na niezamożność, wyznaczenia jej adwokata z urzędu, nie można wyprowadzić wniosku, że sąd ma wówczas wyznaczyć adwokata wyłącznie w osobie wskazanej przez wnioskodawcę, ani też że ma go wyznaczać dotąd dopóki nie znajdzie się adwokat, który sporządzi kasację". Podobnie SN w orzeczeniu z 1.07.1999 r. (V KZ 33/99), OSNKW 1999/9-10, poz. 56, zob. też orzeczenie Smyk v. Polsce, par. 68.
  18. Zob. orzeczenie w sprawie Siałkowka v. Polce z 22.03.2007 r., par. 107, w którym ETPCz, odwołując się do orzeczenia z 19.09.2000 r. w sprawie Gnahore v. Francji, skarga nr 40031/98, wskazał, że "kluczowym jest by system bezpłatnej pomocy prawnej oferował jednostkom konkretne gwarancje chroniące przed arbitralnością tych, którzy się o nią ubiegają".
  19. Zob. zwłaszcza orzeczenie w sprawie Staroszczyk v. Polsce, w którym ETPCz podkreślił, że sam fakt, iż na wniesienie kasacji pozostało w tym przypadku jeszcze 24 dni, nie przesądza o dochowaniu standardów wynikających z EKPCz, konieczne jest bowiem, aby strona miała jasność co do swojej sytuacji prawnej. W omawianej sprawie adwokat poinformował o odmowie sporządzenia kasacji jedynie w formie ustnej, nie precyzując jej powodów.
  20. Zob. postanowienie SN z 26.02.2002 r. (III KZ 87/01), LEX nr 51806.
  21. Jak w sprawie Siałkowska v. Polsce, par. 115, w której - przypomnijmy - do upływu terminu na wniesienie kasacji pozostały 3 dni i w rezultacie ETPCz uznał, że krótki termin pozostawiony skarżącej do podjęcia działań w celu sporządzenia kasacji nie dawał jej szans wniesienia i bronienia swojej sprawy przed sądem kasacyjnym.
  22. Ustawa z 17.11.1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.), dalej jako k.p.c.
  23. Por. strona: www.sejm.gov.pl, druk sejmowy nr 1925.
  24. Zob. zdania równoległe zgłoszone do wyroków w sprawie Kulikowski v. Polsce oraz Antonicelli v. Polsce, sędziego Bonello oraz sędzi Mijovic; por. też stanowisko wskazanych sędziów w sprawie Smyk v. Polsce. W opinii sędziów omawiane sprawy wskazują na głębszy problem w obowiązującym na tle prawa polskiego schemacie udzielania bezpłatnej pomocy prawnej, akcentując wyraźnie potrzebę zmian w tym zakresie.

Oryginalny artykuł

Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Zapisz się na bezpłatny Newsletter Radcy Prawnego

Inne artykuły o zbliżonej tematyce

Nie znaleziono żadnych artykułów.
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Aktualności - Prawo

Polecamy: