Prawa ojca - co wynika z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka?

Europejska Konwencja Praw Człowieka interpretowana przez Europejski Trybunał Praw Człowieka wyznacza istotne standardy ochrony praw ojca. Dotyczą one kontaktów z dzieckiem, władzy rodzicielskiej oraz ustalenia i zaprzeczenia ojcostwa. Co wynika z tych standardów dla polskich sądów i innych organów oraz samych ojców?

Przewodnikiem po tych standardach może być opublikowana w LEX Prawo Europejskie analiza adw. prof. Magdaleny Matusiak-Frącczak, która w syntetyczny i przystępny sposób porządkuje najważniejsze orzeczenia ETPC dotyczące praw ojca.

Poniższy tekst ujmuje niektóre przykładowe standardy opisane w wymienionej publikacji.

Kontakty ojca z dzieckiem

W sprawach dotyczących kontaktów z dzieckiem ETPC wielokrotnie wskazywał, że obowiązkiem państwa jest podjęcie realnych i adekwatnych działań zmierzających do umożliwienia utrzymywania więzi ojca z dzieckiem. Oto, co wynika między innymi z orzecznictwa Trybunału:

• sądy krajowe powinny rozpoznawać sprawy dotyczące kontaktów szybko i bez zbędnej zwłoki, ponieważ zwłoka zawsze będzie miała negatywny wpływ na utrzymywanie więzi ojca z dzieckiem;
• samo formalne uregulowanie kontaktów przez władze nie wystarcza, jeżeli przez długi czas nie są one wykonywane: egzekucja kontaktów z dzieckiem przez organy państwa nie może być odkładana latami, nawet jeżeli było to spowodowane obstrukcją procesową ze strony matki;
• powinność państwa egzekwowania tych kontaktów ma jednak charakter starannego działania, a nie jest gwarancją konkretnego rezultatu: jeżeli sądy podejmują odpowiednie środki przymuszające i ochronne, brak kontaktów nie zawsze będzie skutkować naruszeniem Konwencji;
• dla oceny działania władz krajowych zmierzających do zapewnienia kontaktów z dzieckiem, istotne jest uwzględnienie zachowania samego ojca: gdy najpierw bezpodstawnie kwestionuje ojcostwo, następnie nie płaci alimentów i latami nie utrzymuje relacji z dzieckiem, a o kontakt zabiega dopiero przy sporze o pieniądze, osłabia to zarzut naruszenia Konwencji.

Jeżeli chodzi o ograniczenie kontaktów ojca z dzieckiem, to Trybunał wielokrotnie wypowiedział się, że:

• wymaga ono wnikliwej i indywidualnej analizy,
• analiza ta powinna być oparta na aktualnych i niezależnych opiniach specjalistów, a
• automatyzm, oparcie się na stereotypach lub pomijanie szczególnej sytuacji ojca (np. niepełnosprawności) prowadzi do naruszenia Konwencji.

Władza rodzicielska

Tak jak w przypadku kontaktów z dzieckiem również w zakresie władzy rodzicielskiej mamy do czynienia z podobnym czytelnym standardem: niedopuszczalny jest jakikolwiek automatyzm w ograniczaniu lub pozbawianiu ojca władzy rodzicielskiej.

Trybunał konsekwentnie podkreśla, że ingerencja we władzę rodzicielską musi być oparta na konkretnych przesłankach związanych z dobrem dziecka, a nie na cechach osobistych ojca, takich jak stan zdrowia czy sytuacja życiowa, jeżeli nie zostało wykazane ich rzeczywiste negatywne oddziaływanie na dziecko.

Ustalenie i zaprzeczenie ojcostwa

Z orzecznictwa ETPC można również wyprowadzić istotne standardy dotyczące ustalenia i zaprzeczenia ojcostwa. Zgodnie z nimi:

• oparte na Konwencji prawo ojca do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego obejmuje realną możliwość dochodzenia zgodności więzi prawnej z rzeczywistym pochodzeniem biologicznym dziecka. Oznacza to, że zawsze powinna istnieć droga do ustalenia biologicznego pochodzenia dziecka, czyli niezgodna z Konwencją byłaby sytuacja, w której niemożliwe byłoby, aby ustalone biologiczne ojcostwo przeważyło nad ustawowym domniemaniem;
• naruszeniem Konwencji będzie sytuacja, w której ustawowe terminy do zaprzeczenia ojcostwa mają charakter sztywny i nie biorą pod uwagę świadomości domniemanego ojca co do okoliczności podważających jego ojcostwo, bez dopuszczania jakichkolwiek wyjątków;
• w sprawach dotyczących ustalenia i zaprzeczenia ojcostwa sądy powinny ustalić i wyważyć interesy różnych stron takiego postępowania, a w szczególności dobro dziecka: sądy mogą oddalić pozew o ustalenie biologicznego ojcostwa, gdy dziecko wychowuje się w stabilnej rodzinie, a sprawa służy jedynie potwierdzeniu faktu biologicznego, a nie nawiązaniu realnej więzi z dzieckiem. Podobnie oceniane są przypadki, w których biologiczny ojciec działa instrumentalnie – np. wyłącznie w celu uzyskania prawa pobytu – i nie wykazuje zamiaru budowania relacji, a jego zachowanie budzi poważne zastrzeżenia.

Rafał Bujalski | Senior Product Manager LEX Prawo Europejskie

Zobacz więcej artykułów o prawie europejskim

Tagi:
• LEX Prawo Europejskie